Wystawa w foyer Biblioteki Krajowej Meklemburgia-Pomorze Przednie – Günther Uecker
W dniach od 31 sierpnia do 6 października 2026 r. Biblioteka Krajowa zaprezentuje poglądy Günthera Ueckera na temat natury. Zaprezentowane zostaną zdjęcia, teksty i przykłady dzieł artysty. Dokumentują one akcje artystyczne, ale charakteryzują się również poetyckością i estetyką plastyczną. Motywem przewodnim tego wielowarstwowego materiału są cztery żywioły: ogień, woda, ziemia i powietrze.
„Jako dziecko nad Morzem Bałtyckim” – tak wspomina Günther Uecker (1930–2025) – „widziałem niebo i wodę, ziemię i ogień”. Jednak tylko jedno z jego dzieł rzeźbiarskich porusza temat wszystkich czterech żywiołów jednocześnie. Ten cykl poziomych kompozycji już w 1976 roku wyznaczył dłuższą drogę artysty w zmaganiach z naturą – drogę, która rozpoczęła się za Rerikiem na półwyspie Wustrow. Widok na Zatokę Meklemburską i Zalew Solny, wypalanie suchej trawy na potrzeby hodowli owiec oraz bruzdy na polach uprawnych wyryte w gliniastej glebie były dla Ueckera doświadczeniami, które sprawiły, że elementy natury stały się dla niego „naturalnie znajome, nawet w wielkich wymiarach”.
Później Günther Uecker odkrywa dziewiczą przyrodę we Flandrii i Arizonie, w Appenzell, na pustyni libijskiej, na Islandii oraz na „wyspie na Atlantyku”. W połączeniu z wrażeniami z dzieciństwa stają się one dla niego miejscami „swobodnej ekspresji”. Zmiany światła, postrzeganie struktury, efekt przestrzenny i przemijalność, kolor bieli oraz odejście od znanych wymiarów charakteryzują jego spojrzenie na naturę. Wczesnymi przykładami „poza”, jak to ujął, „pluralistycznym światem wyobrażeń” są akcje „Biały las” (1965) i „Krajobraz flamandzki” (1967, wspólnie z Jeffem Verheyenem). Wkrótce potem Uecker bierze udział w pierwszej wystawie sztuki land art w USA (1969). Równolegle wprowadza materiały naturalne do przestrzeni muzealnej; legendarnym tego przykładem, znanym aż do niedawna, jest jego „Spirala z piasku”.
Biblioteka Krajowa w swoim foyer w dniach od 31 sierpnia do 6 października 2026 r. przedstawia przegląd poglądów Ueckera na temat natury. Zaprezentowane zostaną zdjęcia, teksty i przykłady dzieł. Dokumentują one nie tylko akcje, ale jednocześnie przekazują poezję w wierszach takich jak „Ausgesetzt den Winden” (1998) lub, dzięki swojej estetyce, wywierają wrażenie podobne do pracy „Steppenbrand” (2008). Motywem przewodnim tego wielowarstwowego materiału są cztery żywioły: ogień, woda, ziemia i powietrze.
Filozofia przyrody starożytności sprowadzała całe istnienie do tych czterech pierwotnych żywiołów. Nawet sklepienie niebieskie postrzegano jako otoczone wodą. Od tamtej pory sztuka wizualizowała tę interpretację w
języku formy odpowiadającym
danej
epoce. Również dla idei ruchu ZERO wielu powojennych artystów z lat 50. i 60. odwołanie się do klasycznych pierwotnych elementów stanowiło możliwość rozpoczęcia od zera i pozostawienia za sobą ciężaru nazizmu. Günther Uecker już wcześnie czerpał z tej idei i wraz z Otto Piene oraz Heinzem Mackiem stał się jednym z głównych przedstawicieli ruchu ZERO w Niemczech. To zerwanie z nawykami widzenia i odbioru odpowiadało powszechnemu pragnieniu zmian w tamtych czasach, a tym samym dążeniu do odnowy społecznej jako takiej: Ruch ZERO znalazł podobne nurty w znacznej części Europy.
Sztuka Ueckera otwierała nowe materiały i formy wyrazu, wkraczała na nieznane terytorium, aby wprowadzić sztukę w życie, aby zerwać z utrwalonymi poglądami i mieszczańskim komfortem. Praca z naturalnymi materiałami i zjawiskami, często w ulotności chwili i przemijalności gestu, stanowi próbę Ueckera, by wycofać się z rynku sztuki. Muzea mają stać się „miejscami, w których można mieszkać”.
Często chodzi o sam akt artystyczny, który nie pozostawia po sobie trwałego dzieła. Krótkie filmy i fotografia stają się odpowiednimi mediami, które pozwalają utrwalić działania Ueckera. Biblioteka Krajowa prezentuje kadry filmowe z „Feuerblume”, „Schleifender Stein” i „Schlagstein” (wszystkie z około 1986 roku). Prace takie jak „Fallgrube” (budowa barykad) nawiązują do zamieszek studenckich ruchu roku 1968. Można tu obejrzeć rzadki dokument fotograficzny z wystawy „intermedia heidelberg” (1969). Przenosząc obiekt na łono natury, Uecker tworzy, jak sam to ujął, „estetyczne odniesienia skierowane ku rzeczywistemu światu”.
Od lat 70. podróże determinują stosunek Günthera Ueckera do natury. W pracy „Spuren auslöschen” („Zatarcie śladów”) wykorzystuje on swój charakterystyczny znak imienny, co widać również na późniejszych kadrach filmowych z 1986 roku. Wbija gwoździe jako swój znak rozpoznawczy w morzu („Meeresplantage”, 1972) i na pustyni, wytyczając tam bruzdy, tak jak niegdyś na polach uprawnych w Meklemburgii. Fizycznie inscenizuje siebie jako część natury, wtapia się w nią w swoich akcjach jako zmęczona istota, jako istota bez twarzy, aby uwidocznić egzystencjalne powiązania („Verwickelt in Seilen” [Zaplątany w liny], 1986 lub jako „Sandmensch” [Człowiek z piasku], 1970). Do tego dochodzą, po katastrofie w elektrowni jądrowej w Czarnobylu, tak zwane obrazy z popiołów.
W ostatnim czasie Uecker postrzegał naturę i jej zjawiska w coraz bardziej subiektywny sposób. Jej rany i proces ich gojenia (litografia „Drzewo gwoździowe”, 2001 wraz z wierszem „Polana”, 1994) odzwierciedlają zagrożenie, przed jakim stoi człowiek. Zwieńczeniem tej długiej drogi artystycznej refleksji są cztery wysokie łuki świetlne z 2024 roku, pełniące rolę okien w katedrze w Schwerinie.
Uecker powrócił do miejsca swojej młodości, do Wustrow. Jego chatka-pracownia stoi tam na palach, pośród trawy plażowej. A gdy na plakacie artystycznym (1991) trawa szeleści na wietrze niczym skrzypce, a tuż naprzeciwko motyw „Kosmos” (2003) prowadzi zwiedzających wystawę w głąb wszechświata, warto przypomnieć sobie wezwanie artysty: „Spróbujmy uchwycić to, co nieprzewidywalne”.
Dr Andreas Roloff
Wystawa „Pomiędzy żywiołami. Günther Uecker i natura” będzie dostępna od 31 sierpnia do 6 października 2026 r. Zwiedzanie jest możliwe w godzinach otwarcia.
W dniach 9 i 30 września o godz. 13:00 odbędą się krótkie oprowadzania. Nie jest wymagana wcześniejsza rezerwacja. Wstęp jest bezpłatny.
Biblioteka Krajowa Meklemburgii-Pomorza Przedniego im. Günthera Ueckera wywodzi się z założonej w 1779 roku Książęcej Biblioteki Rządowej i jako infrastruktura krytyczna przechowuje znaczące zbiory historyczne, a także obszerny zbiór dzieł pochodzących z Meklemburgii-Pomorza Przedniego oraz dotyczących tego regionu. Kraj związkowy Meklemburgia-Pomorze Przednie powierzył Bibliotece Krajowej w Schwerinie ustawowy obowiązek gromadzenia aktualnych wydawnictw drukowanych w tym kraju, ich katalogowania oraz archiwizowania na przyszłość. Zgodnie z ustawą krajową i rozporządzeniem w sprawie przekazywania wydawnictw drukowanych wszystkie publikacje drukowane, które są wydawane w Meklemburgii-Pomorzu Przednim, należy bezpłatnie przekazać do Biblioteki Krajowej w ciągu miesiąca od ich wydania. Tytuły dotyczące Meklemburgii-Pomorza Przedniego, które ukazały się poza granicami tego kraju związkowego, nabywa Biblioteka Krajowa. Biblioteka Krajowa stanowi oddział Krajowego Urzędu ds. Kultury i Ochrony Zabytków. Stary budynek, w którym mieści się biblioteka przy ulicy Johannes-Stelling-Straße, stanowi obecnie część zespołu zabytków w Schwerinie wpisanego na listę światowego dziedzictwa UNESCO.
