Tentoonstelling in de foyer van de Staatsbibliotheek van Mecklenburg-Vorpommern: Günther Uecker
Van 31 augustus tot en met 6 oktober 2026 biedt de Landesbibliothek een kijkje in Günther Ueckers visie op de natuur. Er worden foto’s, teksten en voorbeelden van het werk van de kunstenaar tentoongesteld. Deze documenteren acties, maar maken ook indruk door hun poëzie en artistieke esthetiek. De rode draad door het veelzijdige materiaal wordt gevormd door de vier elementen vuur, water, aarde en lucht.
„Als kind aan de Oostzee”, aldus Günther Uecker (1930-2025), „zag ik hemel en water, aarde en vuur.” Maar slechts één van zijn beeldende werken behandelt alle vier de elementen tegelijk. Deze cyclus van horizontaal geplaatste tableaus markeerde al in 1976 een langere weg die de kunstenaar aflegde in zijn omgang met de natuur, een weg die achter Rerik op het schiereiland Wustrow begon. Het uitzicht op de Mecklenburgse Bocht en de Salzhaff, het afbranden van droog gras voor de schapenhouderij en de akkerpaden die door de leemachtige grond waren getrokken, waren voor Uecker ervaringen die hem de natuurelementen „ook in grote dimensies vanzelfsprekend vertrouwd“ maakten.
Later vindt Günther Uecker de ongerepte natuur in Vlaanderen en Arizona, in Appenzell, in de Libische woestijn, op IJsland en op een „eiland in de Atlantische Oceaan“. In combinatie met zijn jeugdherinneringen worden deze voor hem plaatsen van „vrije uitdrukkingskracht“. De wisseling van licht, de waarneming van structuur, ruimtelijk effect en vergankelijkheid, de kleur wit en het loslaten van vertrouwde dimensies kenmerken zijn blik op de natuur. Vroege voorbeelden ‘buiten’, zoals hij het formuleert, ‘de pluralistische verbeeldingswereld’ zijn de acties ‘Weißer Wald’ (1965) en ‘Flämisches Landschaft’ (1967, samen met Jeff Verheyen). Kort daarna neemt Uecker deel aan de eerste Land Art-tentoonstelling in de VS (1969). Tegelijkertijd brengt hij natuurlijke materialen de museumruimte binnen; een legendarisch voorbeeld hiervan, tot in de meest recente tijd: zijn „Zandspiraal“.
De Landesbibliothek geeft in haar foyer van 31 augustus tot en met 6 oktober 2026 een indruk van Ueckers opvattingen over de natuur. Er worden foto’s, teksten en voorbeelden van zijn werk gepresenteerd. Deze documenteren niet alleen acties, maar brengen tegelijkertijd poëzie over in verzen zoals „Ausgesetzt den Winden“ (1998) of maken door hun esthetiek indruk, zoals het blad „Steppenbrand“ (2008). De rode draad door het veelzijdige materiaal wordt gevormd door de vier elementen vuur, water, aarde en lucht.
De natuurfilosofie van de oudheid leidde al het bestaan terug tot de vier oerelementen. Zelfs het hemelgewelf werd gezien als omgeven door water. De kunst heeft deze interpretatie sindsdien gevisualiseerd in een voor haar
tijd kenmerkende vormentaal. Ook voor de ZERO-ideeën van veel naoorlogse kunstenaars uit de jaren vijftig en zestig bood het teruggrijpen op de klassieke oermaterialen een mogelijkheid om bij nul opnieuw te beginnen en de lasten van het nationaalsocialisme achter zich te laten. Günther Uecker putte al vroeg uit dit uitgangspunt en werd samen met Otto Piene en Heinz Mack een van de ZERO-pioniers in Duitsland. Deze breuk met kijk- en receptiegewoonten sloot aan bij het algemene verlangen naar verandering in die tijd en daarmee bij het verlangen naar maatschappelijke vernieuwing bij uitstek: ZERO vond vergelijkbare stromingen in grote delen van Europa.
Ueckers kunst maakte gebruik van nieuwe materialen en uitdrukkingsvormen, drong door op onbekend terrein om de kunst tot leven te brengen en te breken met traditionele opvattingen en burgerlijk comfort. Het werken met natuurlijke materialen en fenomenen, vaak in de vluchtigheid van een moment en de vergankelijkheid van een gebaar, is Ueckers poging om zich aan de kunstmarkt te onttrekken. Musea moeten „bewoonbare plekken“ worden.
Vaak gaat het om de artistieke handeling zelf, die geen blijvend werk achterlaat. Korte films en fotografie zijn geschikte media om Ueckers acties vast te leggen. De Landesbibliothek toont filmstills uit ‘Feuerblume’, ‘Schleifender Stein’ en ‘Schlagstein’ (allemaal rond 1986). Werken als ‘Fallgrube’ (barricadebouw) gaan in op de studentenonrust van de 68-beweging. Er is een zeldzaam fotobewijs te zien van de „intermedia heidelberg“ (1969). Door het object naar de vrije natuur te verplaatsen, creëert Uecker, zoals hij zelf formuleert, „esthetische verwijzingen, gericht op de werkelijke wereld“.
Sinds de jaren ’70 bepalen reizen de relatie van Günther Uecker tot de natuur. In ‘Spuren auslöschen’ werkt hij met zijn eigen naam als signatuur, zoals ook latere filmstills uit 1986 laten zien. Hij slaat spijkers als zijn herkenningsteken in de zee („Meeresplantage“, 1972) en in de woestijn, en trekt daar voren zoals hij dat ooit deed op de akkers van Mecklenburg. Fysiek ensceneert hij zichzelf als onderdeel van de natuur, versmelt ermee in zijn acties als een gekwelde schepsel, als een gezichtsloos wezen, om existentiële banden zichtbaar te maken („Verwickelt in Seilen“, 1986 of als „Sandmensch“, 1970). Daar komen na de kernramp van Tsjernobyl de zogenaamde asbeelden bij.
In recentere tijden benaderde Uecker de natuur en haar verschijnselen steeds subjectiever. Haar verwondingen en de genezing daarvan (lithografie „Nagelbaum“, 2001 met het gedicht „Lichtung“, 1994) weerspiegelen de bedreiging van de mens. De afsluiting van deze lange weg van artistieke verkenning wordt in 2024 gevormd door vier hoge lichtbogen als ramen in de dom van Schwerin.
Uecker was teruggekeerd naar de plek van zijn jeugd, naar Wustrow. Daar staat, op palen gebouwd, zijn atelierhut te midden van het strandgras. En wanneer op een kunstenaarsaffiche (1991) het gras als violen in de wind tjirpt en direct daar tegenover het motief „Kosmos“ (2003) de tentoonstellingsbezoeker het universum binnenleidt, mogen we de oproep van de kunstenaar in gedachten houden: „Laten we proberen het onvoorstelbare te vatten”.
Dr. Andreas Roloff
De tentoonstelling „Tussen de elementen. Günther Uecker en de natuur“ is te zien van 31 augustus tot en met 6 oktober 2026. Een bezoek is mogelijk tijdens de openingstijden.
Op 9 en 30 september wordt telkens om 13.00 uur een korte rondleiding aangeboden. Vooraf aanmelden is niet nodig. De toegang is gratis.
De Landesbibliotheek Mecklenburg-Vorpommern Günther Uecker vindt haar oorsprong in de in 1779 opgerichte Herzogliche Regierungsbibliothek en bewaart als kritieke infrastructuur belangrijke historische collecties evenals een grote verzameling werken uit en over Mecklenburg-Vorpommern. De deelstaat Mecklenburg-Vorpommern heeft de Staatsbibliotheek in Schwerin wettelijk opgedragen de actuele drukwerken van de deelstaat te verzamelen, te catalogiseren en voor de toekomst te archiveren. Volgens de deelstaatwet en de verordening inzake de aflevering van drukwerken moeten alle drukwerken die in Mecklenburg-Vorpommern worden uitgegeven, binnen een maand na verschijning kosteloos aan de deelstaatbibliotheek worden afgeleverd. Titels over Mecklenburg-Vorpommern die buiten de deelstaat verschijnen, worden door de deelstaatbibliotheek aangekocht. De deelstaatbibliotheek is een afdeling van het Staatsbureau voor Cultuur en Monumentenzorg. Het oude gebouw op haar locatie aan de Johannes-Stelling-Straße maakt tegenwoordig deel uit van het UNESCO-werelderfgoedcomplex in Schwerin.
