Een komedie van Ernst Toller
„Nu, kindertjes, mogen jullie weer met loodsoldaatjes spelen.”
De kapper Emil in „Nooit meer vrede”
Alsof het van de ene op de andere dag is gebeurd, wordt het publieke debat weer gedomineerd door dienstplicht, militarisme en strijdkracht. Gisteren nog riep de grondwet de wil tot „Eeuwige Vrede“ op, werden de uit de geschiedenis getrokken „lessen“ geprezen en werden alle landen ter wereld opgeroepen tot een veelbelovende verstandhouding tussen de volkeren. Maar nu worden er wapens gesmeed, worden wapenbedrijven in de watten gelegd en worden dienstweigeraars als „lafaards“ uitgescholden.
Dat had een bezielde Franciscus van Assisi, die de heiligheid verdedigde, zich op de Olympus heel anders voorgesteld. In het vaste geloof in het goede acht hij het paradijs ook op aarde mogelijk. Waarover Napoleon, die eveneens in het hiernamaals rondhangt, alleen maar kan lachen. Steeds meer verveeld door engelen en wolken, trekt de ex-keizer van alle Fransen, op zoek naar afleiding, de ascetische boeteling daarom in een discussie over de ware aard van de mens. En om uit te zoeken of de mens van nature eerder naar oorlog of naar vrede neigt, wordt via een telegram de oorlog verklaard aan de vredigste stad op aarde. De oorlog breekt onmiddellijk uit; de kapper Emil roept zichzelf – in een duidelijke toespeling op de nazidictatuur – uit tot staatsleider en mobiliseert vol enthousiasme tegen de „vijand“, die zich echter nergens laat zien … En zoals te verwachten volgt er een golf van geweld, racisme, mensenjacht en zinloze vernieling. Dit alles in naam van een gevaar dat zogenaamd het volk en de natie bedreigt.
Joanna Lewicka’s enscenering verbindt de in 1936 in Londen in première gegane anti-oorlogskomedie – met een ouverture van Hanns Eisler en liederen van Herbert Murrill – met passages uit Tollers’ eerste toneelstuk *Die Wandlung*. De worsteling van een mens, die het door inzichten getekende pad van een oorlogsvrijwilliger naar het pacifisme beschrijft en de 25-jarige van de ene op de andere dag beroemd maakte. Twee uiterst actuele teksten van de belangrijke auteur – die in 1939, na zijn emigratie naar de VS, door zelfmoord uit het leven stapte – die de nationaalsocialistische boekverbranders evenmin beviel als zijn schitterende drama’s *Masse Mensch*, *Hinkemann* en *Hoppla, wir leben!, zijn joodse afkomst of zijn – alleen al vanuit historisch oogpunt onmisbare – autobiografie *Eine Jugend in Deutschland*.
