„Räume der Sehnsucht“ toont surrealistische en magische beeldpoëzie in de DDR – een artistieke utopie die de grenzen van politiek-esthetische keuzes overschrijdt
Roger Garaudy, hoogleraar filosofie en lid van de Communistische Partij van Frankrijk, pleitte ooit voor een „realisme zonder grenzen“ (1963) en voor meer esthetische vrijheid binnen de marxistische kunsttheorie. Zijn benadering brak met de tot dan toe door veel kunstenaars in de DDR en Oost-Europa als dogmatisch ervaren paradigma’s van partijdigheid, verbondenheid met het volk en begrijpelijkheid. Zijn open opvatting van het realisme stond echter haaks op het socialistische cultuurbeleid, dat Garaudy’s ideeën afdeed als burgerlijk revisionisme. Vooral in de DDR hadden zijn ideeën niettemin invloed en stelden ze kunstenaars in staat beeldruimten te creëren waarmee ze tegelijkertijd de politiek-esthetische voorschriften van het socialistisch realisme op subtiele wijze ondermijnden.
De tentoonstelling „Ruimtes van het verlangen“ toont met ongeveer 80 bruiklenen en werken uit de kunstcollectie van Neubrandenburg hoe deze vrijheid tot uiting komt in de kunstwerken uit de DDR: Kunstenaars experimenteerden met ruimtelijke constructies uit de Pittura Metafisica, met magische taferelen die zich als droomwerelden aan de toeschouwer openbaren, tot en met groteske landschappen en figuren die doen denken aan middeleeuwse afbeeldingen van demonen. In verhalende, mythische composities verschijnen raadselachtige wezens en poëtische werelden, die het Europese surrealisme verder ontwikkelen en soms overstijgen of abstraheren. Labyrintische, instortende ruimtes onttrekken de beelden aan de werkelijkheid en openen utopieën. Architecturen lijken op decors, scènes op geënsceneerde theaterstukken. De menselijke figuur verschijnt als een visionair, verandert, versmelt met de bizarre omgeving of probeert eraan te ontsnappen. De werken dienen geen politiek of maatschappelijk doel, maar vormen een artistiek toevluchtsoord in een andere werkelijkheid.
Het magisch realisme en het surrealisme stelden kunstenaars in de DDR in staat om buiten thematische of formele kaders om een beeldpoëzie te ontwikkelen waarin hoop, twijfel, verzet en berusting de hoofdthema’s werden van beeldwerelden die zich, voorbij de conformistische weergaven van de werkelijkheid, in het magische begeven – en tot op de dag van vandaag niets van hun fascinatie hebben verloren.
